Recensie: Plan Kruutntoone – Als Alles Er Af Is

Iplan kruutntoone covern onze pastorietuin staat een enorme Oosterse Plataan. De beste boom is meer dan 150 jaar oud en is reusachtig te noemen. Dat geldt ook voor de karrenvrachten bladeren die er elke herfst afkomen. Ik zal u niet vermoeien met wat zo’n plataan allemaal nog meer verliezen kan; ik wil graag overschakelen naar het genre van de eulogie, oftewel de lofrede. Met name ’s winters is onze plataan een lust voor het oog. Al z’n blad heeft hij dan verloren, waardoor het oog valt op die sliertjes die er als langgerekte tranen inhangen en die grillige takken die de boom vooral bij maanlicht iets spookachtigs geven. Kortom: in de winter – als alles er af is – is onze plataan het fascinerendst.

Als Alles Er Af Is; het is de titel van het nieuwe album van het Groningse Plan Kruutntoone. (Tussen twee haakjes: mocht u zich afvragen waar die raadselachtige bandnaam vandaan komt: uit een verhaal van Belcampo. Dan heb je bij mij al een streepje voor). Maar terug naar de albumtitel; deze dekt volledig de lading van de muziek die deze band maakt: het is kaal, puur en zonder enige franje. Hans Visser, zanger/gitarist en componist van PK, verwoordt in een interview het karakter van de nummers: ‘Alle ijdelheid voorbij. Ieder moet zijn eigen verantwoordelijkheid nemen op zijn instrument. We zijn blijven schaven totdat er steeds minder overbleef.’ Je ziet het terug in het artwork van de cd. Zelden heb ik een kalere outfit gezien: de cd is gans wit op een kleine zwart-witte afbeelding na; de binnenkant vermeldt helemaal niets, het hoesje waar de cd inzit alleen de songtitels en ook de rug van de cd is helemaal kaal (gelukkig dat mijn cd’s op alfabetische volgorde staan in mijn kast; dat scheelt dan weer).
‘Als alles er af is’, het verwijst ook naar de oogst: als de vruchten geplukt zijn en de gewassen binnengehaald. Wat dan rest, zijn lege akkers en kale bomen. Hans Visser is naast muzikant ook seizoenarbeider op een fruitboerderij. De hele pluk maakte hij daar mee, terwijl hij in een bus sliep op het erf. In die bus schreef hij de nummers. Je hoort het allemaal terug op Als Alles Er Af Is. Bijzonder, en tegelijk eigenlijk ook heel logisch, was de locatie voor de cd-presentatie: de genoemde fruitboerderij, waar familie, vrienden én de seizoenarbeiders (waaronder een stel Polen) aanwezig waren.

plan kruutntoone naaimachineMaar genoeg introductie: laten we naar de vruchten kijken, die het album tooien. Een zestal om precies te zijn. Opgesloten In begint met spaarzaam snarenspel, waar zich al snel gepiep en geknars doorheen mengt. Wat is dit voor een instrument? Het doet denken aan het gepiep in het intro van Wat zei Alice ook alweer? van Spinvis. Maar waar daar het gepiep al snel plaatsmaakt voor een conventioneler geluid, blijft het hier bij PK piepen en knarsen. Dit geluid blijkt voortgebracht te worden door een heuse naaimachine, die handmatig aangezwengeld wordt door drummer Steffanus Kor. Ook bassist Bas Alblas weet het nodige gepiep aan zijn staande bas te ontlokken. Het zorgt voor een surrealistisch geluidsbeeld. En dan begint Hans Visser te zingen. Zijn karakteristieke stem heeft wel wat weg van wijlen Maarten van Roozendaal. De beginwoorden komen ook bekend voor, zeer bekend: ‘Ik heb u bij uw naam geroepen, Gij zijt mijn.’ Het zijn woorden die rechtstreeks bij de profeet Jesaja vandaan komen. Het lied is eigenlijk een aaneenschakeling van Bijbelwoorden, Psalmen, Gezangen en Geestelijke Liederen; die dan weer afgewisseld woorden met spreekwoorden, gezegden en clichés. Met tussendoor het refrein:

Opgesloten in angst en oordeel
Vastgelopen in angst en oordeel
Opgesloten in angst en oordeel

en veel te veel boosheid

Het klinkt vervreemdend en tegelijk ook weer herkenbaar. Ik kan het ook niet horen zonder rillingen op de rug, ook door de emotionele manier van zingen van Visser. Net als Van Roozendaal, maar ook als ‘genre-genoten’ als Tom Waits, Captain Beefheart en De Kift, wordt hier niet aan mooizingerij gedaan, maar is de zeggingskracht des te groter. Als halverwege er een prachtige trompet klinkt, wordt de gedachte aan De Kift nog groter, maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het ten eerste geen trompet is, maar een contrabas met effectpedalen en ten tweede zijn er ook genoeg andere verschillen: het totaalgeluid van De Kift is veel voller en drukker.

Stel Je Voor is een volgend hoogtepunt. De percussie is hier wat steviger, maar nog steeds spaarzaam: elke klap is wel dubbel raak! Tegelijk klinkt het ook losjes, naar ‘de potten en de pannen’ van Tom Waits en de lo-fi liedjes van Baptist Generals. Het kale muzikale palet biedt alle ruimte voor de fantastische tekst. Die begint met het schetsen van wat het zou betekenen als je ergens seizoenarbeider zou worden: ver van huis, met alle sores van dien. Vissers observaties tijdens zijn eigen werk op de fruitboerderij komen hier van pas. Maar langzaam verandert de teneur in het nummer. Het zingen gaat over in een soort ‘spoken word’ en het wordt steeds associatiever en absurder. Ik moest denken aan de ‘stream of consciousness’ van één van die zwervers in Wachten op Godot van Samuel Beckett: dat gaat maar door, de woorden tollen over en door elkaar heen. De knarsende en piepende gitaar van Visser versterkt dit gevoel: alsof Marc Ribot zelf even de studio binnenwandelde. Mooi is hoe vervolgens de zang weer terugkomt: als een canon dwars door die woordenstroom heengezongen. Het lange nummer eindigt vervolgens met een soort losjes gespeelde jamsessie.

plan kruutntoone akkerHet rustieke gitaargetokkel waar het titelnummer vervolgens mee opent, schenkt precies de adem waar je intussen naar snakt. De percussie klinkt als een wekker en de rest van de spaarzame begeleiding is ook bijzonder fraai. Daaroverheen zet Visser met fraaie verbale streken het vlakke land neer, als een landschapschilderij van de Russisch-Joodse Isaac Levitan:

wijdbenige passer
de tweesprong snijdt
van vroegere golven
schelpenritselt deze vlakte
geen ruimte voor mooiweerspelerij
trekt rijen en rijen de klei uit

Vervolgens komt er een lang instrumentaal intermezzo waar de staande bas van Alblas en de gitaar van Hans Visser op het plaveisel van eenvoudige percussie aan het baltsen slaan: minutenlang gaat deze trage paringsdans door, totdat daar opeens de naai(excusez le mot!)machine van Kor weer te horen lijkt en Visser op achteloze wijze een bijzonder fraaie tekst voordraagt over Icarus’ val. Het is een eigen vertaling van het gedicht Landscape with the fall of Icarus van William Carlos Williams. Juist die achteloosheid van voordragen contrasteert fraai met de dramatische tekst.

Dan horen we een motor starten. Kraftwerk, maar dan op z’n Gronings zeg maar, want het is hier geen auto, maar een trekker! Zo luidt ook precies de eenvoudige songtitel! (Hoewel een oudere versie eigenlijk een nog mooiere benaming kent: Tractor Et Emergo.) Hoe dan ook, de synths van Kraftwerks Autobahn, maken hier plaats voor een pompende bas, een gitaardrone en monotone drums: het klinkt behoorlijk zwaar, als een echte John Deere! De gitaar komt vervolgens op dreef, maar dat geldt helemaal voor de stem van Visser, als hij zingt over z’n eerste fietsritjes, achter de trekker aan. Maar die kinderlijke herinneringen maken plaats voor het besef van de eindigheid van de dingen. Steeds harder zingt en schreeuwt Visser ‘Tot alles in mekaar valt’ , totdat z’n stem weer tot rust komt en zijn gitaar idem dito: het klinkt naar aanvaarding en berusting.

plan kruutntoone liveDie stille berusting hoor ik ook terug in het sfeervolle Bazuintjes. Het nummer bestaat in feite uit field recordings van plattelands- en dorpsgeluiden, alwaar overheen bas en gitaar een intiem samenspel aangaan. En natuurlijk mag de naaimachine dan niet ontbreken. De enige tekst die gezongen wordt, past wel helemaal bij dit beeld: Ik fiets ’s ochtends naar het werk en ik zie de zon opkomen. De rest laat de muziek aan de verbeelding over.

Het slotnummer Hoe komt ‘t  is ook verstild: gitaar, bas en drums zijn beperkt tot het hoogstnoodzakelijke en de tekst lijkt in de mond gelegd van een migrant van elders:

Nu ben ik twaalfduizend kilometer
van de plek waarvan ik denk dat ik er hoor
en minstens tien daarvan die voeren door de bergen

en er is niets dat mij zo ergert als de meisjes hier
die zeggen dat ik er gewoon bij hoor
alleen omdat ik ze wel leuk vind

De ontheemdheid klinkt misschien nog wel het mooiste door in de gitaar die Visser laat huilen als in een Delta-blues uit lang vervlogen tijden. En dan is het voorbij en rest niets meer dan de kale stilte. Nee, andere muziek laat zich dan even niet verdragen. Daarvoor is teveel losgemaakt én er afgehaald.
Als Alles Er Af Is is met terugwerkende kracht voor mij één van de albums van 2013. Bijna zou ik Augustinus citeren: ‘te laat heb ik u liefgekregen’, maar de ontdekkersvreugde overheerst toch. Dan moet het voor mij maar één van de platen van 2014 worden. En ik hoop dat velen deze vruchten ook zullen plukken. Plan Kruutntoone verdient het…

7 gedachtes over “Recensie: Plan Kruutntoone – Als Alles Er Af Is

  1. dank je zeer. 25 januari live bij Concerto Amsterdam [https://www.facebook.com/events/484583388324826/]. 7 maart Groningen. welkom!

  2. Graag gedaan Saskia, ik ga vanmiddag eens even kijken hoe de band live klinkt; benieuwd of de naaimachine ook acte de présence geeft…😉

    • veel plezier, Kees!
      dat was trouwens weer een geweldige recensie, ik zou de plaat bijna gaan kopen. bijna dan, want het is toch niet echt mijn ding. Met Kraftwerk heeft het trouwens helegaar niets te maken, misschien had je last van naklinkende flarden Autobahn omdat je die plaat vlak ervoor gedraaid had ofzo?

      • Dat van Kraftwerk was een grapje – nur die startende motor…
        Ik zal de link even leggen in mijn recensie, zodat dat wat duidelijker is…

  3. Pingback: Fotoverslag: Plan Kruutntoone in Concerto Recordstore Amsterdam (25 januari 2014) | mousique.nl

Reacties zijn gesloten.