APK: Jean Michel Jarre Zoolook

jean michel jarre - zoolookBij het verstrijken van de jaren neemt ook de heimwee toe. Dat geldt ook voor de muziekliefhebber in mij. Ik kan terugverlangen naar de tijd dat ik van mijn zuurverdiende spaarcentjes een elpee ging kopen. Vaak wist ik al welke plaat dat moest worden. Zo ook ergens in 1984. Ik was toen idolaat van de synthesizervirtuoos Jean Michel Jarre. Het gonsde al geruime tijd van de geruchten dat zijn nieuwe album heel anders zou gaan worden vergeleken met zijn voorgaande werk.
Voordat zo’n plaat uitkwam, werd hij eerst gedraaid in het roemruchte radioprogramma De LP-show. Presentator Wim van Putten had als enige dj niet de onhebbelijke gewoonte om dwars door de muziek heen te praten. Nee, hij was eerst een paar seconden stil voordat het nummer startte. Zodoende had je ruim de tijd om de pauzeknop van je cassetterecorder in te drukken om de opname te laten beginnen. Zo stonden de rec-, de play- en de pauzeknop al scherp op die bewuste donderdagavond. Van Putten zou namelijk de nieuwe lp van Jarre – Zoolook geheten -gaan draaien. Hij begon met het eerste nummer Ethnicolor, dat maar liefst bijna 12 minuten duurde.

Ik sloeg bijna stijl achterover: ‘Wat was dit?!’ Dit was anders dan Oxygene, Equinoxe en Magnetic Fields, Jarres voorgaande platen. Daarop had hij een eigen stijl ontwikkeld: een weids spectrum van brede en veelgelaagde synthesizertapijten, dat door sommigen smalend ‘behang’- of ‘liftmuziek’ wordt genoemd. Het was altijd instrumentaal: warm en dromerig of juist koel en strak. Nu zouden we zeggen: ambient of techno. Maar hier op Zoolook klonken stemmen, werd er op een bepaalde wijze gezongen en was het vooral experimenteel en ongrijpbaar. De volgende dag sprintte ik op mijn fiets naar platenzaak Nobel en schafte de lp aan. Hij kwam vervolgens dagenlang niet van mijn draaitafel af. Ook de hoes was in al z’n spuuglelijkheid hoogst intrigerend. Maar het boeiendst was het tekstvel binnenin. Daarin werd het idee van deze plaat in vele talen uit de doeken gedaan. In het Zuidafrikaans luidde dat zo: ‘Die Stemme gehoor op die album was deur bandopname van sang en toespraak stukke gemaak. Die oorspronklijke opname was in die volgende tale gemaak: Aborigie, Afghan, Arabies, Balinees, Buhndi, Schad, Sjinees, Engels, Eskimoos, Frans, Gabonees, Duits, Hongaars, Indiers, Japans, Madagaskeuns, Malays, Boesmanstaal, Ketchua, Russies, Sioux, Spaans, Sweeds, Tibetaan, Turks. Die tale was redigeer en transformeer met die gebruik van elektroniese toestelling.’ Het belangrijkste electronische apparaat dat Jarre hierbij gebruikte was de Fairlight CMI synthesizer. Dat was één van de eerste digitale samplesynthesizers. Het was een enorm kostbaar instrument (in Nederland waren er maar twee exemplaren!). Jarre sloeg al die stemmen en liederen uit zo’n dertig talen daarin op en verwerkte ze tot een soort muzikaal idioom. Het resultaat is verbluffend. Het geeft een soort universele muzikale taal, die Jarre lardeert met z’n synthesizerklanken. Daarbij maakt hij ook gebruik van gewone instrumenten, zoals gitaar, bas en drums. Deze worden bespeeld door niet de minsten: Andrew Belew (o.a. King Crimson) op gitaar, Marcus Miller (o.a. Miles Davis band) op bas en Yogi Horton (een bekende sessie-muzikant uit de New Yorkse scene) op drums. Laurie Anderson neemt de zang voor haar rekening. Dit alles leidt tot een heel rijk muzikaal palet: electro, jazz, funk, new wave, symfo, avantgarde, ambient en wereldmuziek. Daarbij is er ook een verwantschap met de zgn. ‘Musique Concrète’. Deze Franse muziekstroming werd in de jaren ’50 bedacht door Pierre Schaeffer. Daarin werden allerlei alledaagse geluiden gebruikt en electronisch vervormd. Jarre noemde zichzelf ooit leerling van Schaeffer. Zeker op Zoolook hoor je dat terug, in bijvoorbeeld een druppende kraan, een kopje dat ingeschonken wordt, allerlei dierengeluiden, enz., die tegelijk vaak ook weer de ritmische basis vormen van een nummer. Het is razendknap gedaan.

Het beginnummer Ethnicolor is van grote schoonheid. Het begint met getrompetter van olifanten. Zo wordt het eerste woord in de albumtitel, Zoo, al direct verklankt. Maar het is geen blij getrompetter. Treurig klinkt het. Dat geldt ook voor de zachte synthesizerklanken die opkomen. Een man in een onbekende taal roept wat. Dit blijft in een loop hangen. Vervolgens komt er een gesampelde vrouwenstem die woordloos ‘tuhtuh’ zingt en blijft zingen. Langzamerhand bouwt het nummer zich op naar symfonische hoogte. Je denkt dan dat het afgelopen is, maar uit de diepte komt er roofdierengegrom, dat een ritme blijkt te worden. Marcus Miller laat z’n duimen slappend over z’n basgitaar stuiteren. Yogi Horton gooit er heerlijke drumpatronen overheen en Jarre zelf haalt de meest wonderlijke geluiden uit z’n Fairlight synthesizer. Zo werkt het nummer toe naar een tweede climax. Beter zal het op Zoolook niet worden.
Alhoewel, Diva is ook een prachtnummer. Jarre houdt het daar kleiner. Een druppelende kraan zorgt voor een subtiel ritme. Een synthesizer zorgt voor een zacht bedje. Een mannenstem roept zo nu en dan wat. Een baby laat haar klaterende lach horen. Maar de show steelt Laurie Anderson. Deze stemkunstenares vertelt haar verleidelijke verhaal in allerlei talen en met verschillende klankkleuren. Het is op en top avantgarde. Halverwege verandert het nummer trouwens nog heel verrassend in een vrolijk en funky dansnummer.
Het swingende karakter komt ook terug in het titelnummer en vooral in Zoolookologie. Dat nummer heeft weer door die gesamplede vrouwenstem met haar ‘tuhtuh’. Maar door de begeleidende superstrakke electronica wordt het enorm catchy. Een soort electronische new wave. Ik weet nog dat ik hierbij precies midden tussen mijn boxen ging zitten en helemaal ondersteboven raakte van het stereo-geluid. Nog steeds is dit nummer met de koptelefoon een feest voor de oren!
Wooloomooloo is een stuk trager en geheimzinniger. Tegelijk is het ook heel beeldend. Je waant je daarbij in een oerwoud, waar je je leven niet veilig bent. Ieder moment kan er een roofdier in je nek springen of een giftige pijl zich in je buik boren. Blah Blah Cafe is een stuk vrolijker en heeft veel weg van een soort Afrikaanse koffieblues. Echt stilzitten is hier niet bij.
Het slotnummer Ethnicolor II maakt de cirkel rond. De sfeer is uiterst melancholisch. Jarre heeft z’n wereldreis afgerond. Vele talen heeft hij laten horen en verklankt op zijn magistrale wijze. Het leidde tot een muzikaal avontuur van universele strekking. Maar ook hij kan de wereld niet redden. Wie wel? De treurige Arabische (?) vrouwenstem laat een door merg en been gaand klaaglied horen. Het brengt me elke keer weer van slag als ik het hoor.

Zoolook is het meest experimentele album van Jean Michel Jarre geworden. Daar is vriend en vijand het over eens. Het is m.i. ook de rijkste plaat uit zijn oeuvre. Juist in een wereld die aan de ene kan steeds kleiner wordt en aan de andere kant steeds grotere verschillen laat zien, spreekt dit album een soort verbindende taal, die veel te weinig gehoord wordt. Ik ben het album nog lang niet zat…

25 gedachtes over “APK: Jean Michel Jarre Zoolook

  1. Niet mijn kopje thee, maar wel een prachtig verhaal Kees! En ja, dat waren nog eens tijden, klaar zitten thuis met je bandrecorder en eigenhandig mixtapes maken!

  2. Het had me verbaasd als je hier wel thee van had kunnen maken. Maar luister nu eens onbevangen naar dat eerste lange nummer. Sluit je ogen. Zie die olifanten van Blijdorp hun trieste rondjes draaien. Zie al die nationaliteiten uit jouw stad de Brienenoord op slenteren terwijl ze gedragen worden door de verheven synthesizerklanken van Jarre, tot ze gaan dansen op die vette bas van Marcus Miller!
    Het mag ook een ander verhaal worden, maar het is toch een soort moderne Schilderijententoonstelling van Mussorgsky.

    • Dank JW!
      Inderdaad, laten we die oude koeien maar heerlijk laten liggen in wat voor de één een moddersloot is en voor de ander een rijke diepzee…

  3. Ik had het al eerder verklapt, maar ik was in mijn jeugd ook helemaal idolaat van deze kleine fransman. Zoolook sloeg ook bij mij in als een bom. het was een baanbrekende plaat. en het enige album van Jarre dat ik met mijn eigen synthesizer niet heb proberen na te spelen (daar was geen beginnen aan en samplers waren voor mij toen onbetaalbaar).

    Mooi verhaal Kees, en die scene over het met de hand opnemen van bandjes van de radio, heel herkenbaar. hoeveel tijd ik daar toen niet mee heb ledig gemaakt! en als er iets fout ging kon je gewoon weer opnieuw beginnen. wat een tijd, dingen kosten nog moeite toen…

    • Zo’n Fairlight CMI was toentertijd gruwelijk duur. Alleen figuren als Herbie Hancock, Peter Gabriel en Kate Bush (en natuurlijk Jarre) hadden zo’n ding thuis staan. Zij konden het betalen. In Nederland stond er één bij het Koninklijk Conservatorium en Rik v.d. Linden van Ekseption had er eentje thuis.
      Ik had dan wel niet zelf een synthesizer; actief muziek beoefenen is nooit in mijn spectrum opgekomen, maar hield wel ooit een spreekbeurt over synthesizer(muziek). Mijn vinylverzameling rond deze stroming staat nu ergens boven op zolder in dozen… Misschien moet die platenspeler er nu toch maar eens gaan komen…

  4. Zijn tijd ver vooruit deze Jean-Michel Jarre… Persoonlijk blijf ik Oxygene zijn mooiste album vinden, maar Zoolook mocht er ook zijn. Wat een jeugdsentiment, zeker als ik daar het beeld bij zie van het bandje op scherp zetten om iets op te nemen… Geweldig!

  5. @ Dick: Eindelijk weer eens een medestander als het over de schoonheid van Oxygene gaat! Welkom trouwens bij de comments. Schroom niet om je mening hier te geven. Er werd naar geluisterd én op gereageerd. Hoe, dat is elke keer weer een verrassing, want Mousiquanten houden van grilligheid…

  6. Oxygene weer eens opgezet en… WOW… Dit blijft moeiteloos overeind in deze tijd! Straks ook Equinoxe er achter aan.

    • Kijk mensen: zo zie je maar. De waarheid komt altijd aan het licht! Gerechtigheid wil ik het ook noemen: deze reactie van iemand die pioniers op waarde schat…

  7. Nog nooit van deze knakker gehoord, laat staan iets van hem gehoord (of zonder dat ik het doorhad). Ben benieuwd geraakt. Ook een leuk verhaal uit de oude doos, Kees!

    • @ Daan! (met verbazing in de stem). Jij hebt nog nooit van deze man gehoord?! Hij is baanbrekend geweest in de electronische muziek en van grote invloed op de trance, maar ook op de electro van bijvoorbeeld Daft Punk en Vitalic.
      Waarschijnlijk heb je wel eens muziek van hem gehoord, want met name zijn vroeger werk komt nog wel eens terug als achtergrondmuziek bij docu’s, enz. Sommige mensen trekken daaruit de verkeerde conclusie dat het ‘liftmuziek’ o.i.d is, maar net als bij die andere Fransman Yann Tiersen of Moby’s ‘Play’, zegt dat helemaal niets over de oorspronkelijke kracht en originaliteit van de muziek. Zij kunnen er ook niets aan doen dat hun muziek zo vaak gebruikt wordt. Het levert ze in ieder geval nog aardig wat royalties op.
      Trouwens Daan, waar werd je precies door geraakt?

      • Ik ben benieuwd geraakt. Naar de muziek dus. En dat komt door je mooie omschrijvingen. Helaas is dit album niet op Spotify te vinden. Oxygène wel. En er zijn namen waar ik nog nooit van gehoord heb, terwijl ik ze echt zou moeten kennen. Heel vervelend. Daarentegen zijn er genoeg obscure artiesen die ik ken en helaas ook artiesten die ik ken en niet wil kennen.;)

  8. Ach Daan, gezien je leeftijd vind ik al dat je een buitensporige kennis van goede muziek hebt (zei de 84-jarige) en verder helpen wij je hier wel op weg!
    Op Grooveshark staat het album trouwens wel: http://grooveshark.com/#/search?q=Jean+michel+jarre+zoolook (met dank aan David die me ooit op deze alternative Spotify wees). Wel even op de tracklist letten. De origenele volgorde is:
    1) Ethnicolor I
    2) Diva
    3) Zoolook
    4) Wooloomooloo
    5) Zoolookologie
    6) Blah Blah Cafe
    7) Ethnicolor II

    • Dank voor de tip. Ik heb gisteren dit album in zijn geheel geluisterd en het heeft mijn interesse gewekt. Het wijkt behoorlijk af van wat ik normaal luister (hoewel elektronische muziek mij niet vreemd is). Bij tijd en wijle vond ik het album heerlijk catchy.
      Ook fijn dat ‘Bad As Me’ van Tom Waits op Grooveshark te vinden is. Bedankt dat je me hebt gewezen op het bestaan hiervan.

      • Dit is wel het buitenbeentje in de discografie van Jarre, maar dat was je hopelijk al duidelijk. Alhoewel… de plaat hiervoor ‘Music for Supermarkets’ werd uitgegeven als één exemplaar, dat hij in vervolgens veilde. De mastertape werd vernietigd. Tja, dan ben je ook een beetje vreemd…

  9. Dank voor de mooie APK. Voor mij is deze man een vrij onbekende. Tijd voor verdieping. Nog een vraagje. Waar heb je die afbeelding van APK vandaan. Heb je ‘m voor mij? Er ligt bij mij ook een APK te wachten.

    • Thx David! De afbeelding is per mail naar je toe. Ik ben benieuwd naar jouw APK… Het wordt echt een gave rubriek zo!

      • Ik zou het pas echt vreemd hebben gevonden als je ook in de electronische hoek had gevist voor je APK! Juist die diversiteit hier vind ik zo prettig en uitdagend. Kom maar op met die APK!

  10. ik zit nog weer eens wat platen van JMJ te luisteren momenteel. feit blijft dat Zoolook een bijzonder album is, maar ik denk dat ik toch moet zeggen dat Oxygene de ultieme JMJ plaat is. Wat is dat toch mooi, ook nu nog!

Reacties zijn gesloten.